11. Oslobađanje / Okupacija Kosova 1918. i Albanska pobuna 1918-1924. godine

Do kraja 1918. godine Srbi su ponovo osvojili Kosovo koje je, pošto je geografski deo Srbije, bilo uključeno u novouspostavljenu Kraljevinu Srba, Hrvata i Slovenaca. Tretman Albanaca od strane novih vlasti slabo se popravio. Njima nije bilo dozvoljeno da imaju sopstvene albanske škole, niti da službeno koriste Albanski jezik, a nisu bili dozvoljeni ni albanski mediji. Veliki broj familija izgubio je svoje zemljište i imovinu kroz agrarnu reformu i kolonizaciju Srba na Kosovu. Hiljade su emigrirale u Tursku. Ova dešavanja odigravala su se u okolnostima kontinuiranih borbi i neprijateljstava. Albanski pobunjenici, poznati pod nazivom Kačaci (kaçak) nastavili su sa oružanim otporom koji je podržao i novostvoreni Nacionalni komitet za odbranu na čijem čelu je bio Hasan Priština. Politika Komiteta bila je da se zalaže za samoupravu i za instituciju manjinskih prava. Njihova politika je izričito zabranjivala da lokalni Srbi budu povređivani i da njihove crkve i domovi budu uništavani. Uprkos oružanim akcijama na terenu, postojala je i saradnja između ove dve zajednice. Pokret Kačaka (kaçak) najzad se ugasio 1924. godine, najviše kao rezultat politike albanskog premijera Ahmeta Zoga, koji je kosovske lidere doživljavao kao opasnost po sebe, i pripremao se da preduzme akcije protiv njih, u saradnji sa Beogradom.

Krajem 1918. godine, Kosovo i ostale albanske krajeve je ponovo okupirala Srbija, koja je putem vojno-policijskog režima vršila teror i državni genocid nad Albancima, paleći i uništavajući čitava sela. Hiljade Albanaca je prognano u Albaniju ili Tursku. Mnogim Albancima je oduzeta imovina i data je srpskim i crnogorskim kolonistima. Albancima je bilo zabranjeno korišćenje albanskog jezika i albanske zastave. Albanci su organizovali oružanu borbu protiv srpskih osvajača i stvorili slobodne zone u koje neko vreme srpska vojska nije uspela da prodre. U cilju oslobođenja i nacionalnog ujedinjenja, Albanci su osnovali “Komitet nacionalne odbrane”, sa sedištem u Skadru i sa ograncima u glavnim centrima na Kosovu. “Komitet nacionalne odbrane” je rukovodio nacionalnim pokretom u periodu 1918 – 1924, sarađivao sa “Džemijetom”, jedinom političkom partijom kojoj su pristupali Albanci, kao i sa oružanim četama na Kosovu. Godine 1924, srpska vlast je pobila vođe pobunjeničkih četa, počev od Azema Bejte, i uhapsila članove Džemijeta, kojom prilikom je čelnika ove partije Ferhata Dragu osudila na 100 godina zatvora.

[Rexhepi, Fehmi i Frashër Demaj. Historia 5.Prishtinë: Libri Shkollor, 2013, str. 80-81; Rexhepi, Fehmi. Historia 9. Prishtinë: Libri Shkollor 2013, str. 62-71, 76-78; Bajraktari, Jusuf, Fehmi Rexhepi i Frashër Demaj. Historia 10. Prishtinë: Libri Shkollor, 2011, str. 101, 127-130; Rexhepi, Fehmi i Frashër Demaj. Historia 11. Prishtinë: Libri Shkollor 2013, str. 131-137; Bajraktari, Jusuf i Arbër Salihu. Historia 12. Prishtinë:Libri Shkollor 2013, str. 184 -86.]

U novembru 1918. godine, srpska je vojska oslobodila celu teritoriju Srbije (a na karti kao deo Srbije figurira i Kosovo). Ne pominju se ubistva Albanaca od strane srpskih snaga, koja su uglavnom počinjena krajem 1918. i početkom 1919. godine. Uopšte se ne prikazuju albanske oružane pobune protiv srpskih snaga u periodu 1918 – 1924.

[Đurić, Đorđe i Momčilo Pavlović. Istorija 8. Beograd: Zavod za udžbenike, 2010, str. 74, 103; Đurić, Đorđe i Momčilo Pavlović. Istorija 3. Beograd: Zavod za udžbenike, 2010, str. 95, 96, 124, 155.]

Aktivnost kačačkog pokreta otežana je nakon uništenja baze kačaka u selu Junik, u neutralnoj zoni na granici Albanije i Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca. Sudbina ovog pokreta se dalje zakomplikovala kada je krajem 1923. godine premijer Albanije Ahmet Zogu u tu zonu poslao albansku vojsku u borbu protiv kačaka. U ovoj zoni razmestile i zajedničke albansko – jugoslovenske trupe, kako bi onemogućile povratak kačaka. Takođe, u Albaniji zvanično osuđen na smrt u odsustvu čelnik kačaka Azem Bejta, a kasnije i Hasan Priština, koji je bio jedan od rukovodilaca Komiteta Nacionalne odbrane Kosova. Ovaj drugi je pokušao da ubije kralja Zoga.

Azem Bejta je sklopio sporazum sa lokalnim srpskim zvaničnicima, da živi mirno, pod uslovom da se kreće samo u tri sela. Azem Bejta i drugi glavni lideri kačaka imali su sastanke sa visokim srpskim zvaničnicima, gde su zahtevali da Kosovo ima pravo na samoupravu. Veliki broj Albanaca sarađivao sa vlastima i radio u lokalnoj administraciji i zato su neki od njih bili meta napada kačaka, upravo kao i kolonisti Sloveni. Takođe, formiranje četa lokalnih Srba za vođenje anti-kačačkih operacija podstaklo je napade kačaka na nekoliko srpskih sela, iako su pravila kačačkog pokreta, između ostalog, predviđala da se ne nanosi šteta lokalnim Srbima.

Albanci, osim pobune, primenjuju i parlamentarnu strategiju, predstavljenu od strane Udruženja Prava za odbranu Islama (Islam Muhafaza – yi Hukuk Cemiyeti), koje je skraćeno bilo poznato kao “Džemijet”. Ova politička formacija, koja se smatrala za “partiju begova”, zahtevala je versku autonomiju, a ponekad i protestovala zbog životnih uslova na Kosovu. Ova politička formacija sarađivala sa dve glavne srpske političke partije u Jugoslaviji – demokratama i radikalima, te katkad i delila istu izbornu listu sa njima.

[Malcolm, Noel. Kosovo – A Short History. London: Pan Macmillan, 2002, str. 258-288; Schmitt, Oliver. Kosova: histori e shkurtër e një treve qendrore ballkanike. Prishtinë: Koha, 2012, str 143 – 160; Schmitt, Oliver. Shqiptarët – një histori midis Lindjes dhe Perëndimit. Tiranë: K&B, 2012, str 168-179; Bartl, Peter. Shqipëria – nga mesjeta deri sot. Prizren: Drita, 1999, str. 170 – 207. Judah, Tim. Kosova- Luftë dhe Hakmarrje. Prishtinë: Koha, 2002, str. 41 – 42; Fisher, Bernd. Mbreti Zog dhe përpjekja për stabilitet në Shqipëri. Tiranë: Çabej, 2000, str. 29 -51; Schwartz, Stephen. Kosovo: Background to a War. London: Anthem Press, 2000, str. 75.]