12. Iseljavanje Albanaca i eksproprijacija njihove imovine i naseljavanje Srbima

Jedna od najtežih stvari za Albance koji su živeli na Kosovu u periodu između ratova bila je agrarna reforma i potonja kolonizacija Srba, koju je sprovela vlada u Beogradu. Proces je započet skoro odmah nakon završetka rata Prvog Svetskog Rata. Mada je ovo imalo više različitih ciljeva, u osnovi je ležao cilj da se uveća prisustvo Srba na Kosovu. Stoga je albansko stanovništvo trpelo teže nego ostali, zbog podele zemljišta i kolonizacije. Takođe, ovo je razvilo i antagonizam među lokalnim srpskim seljacima, koji su videli da njihovi sunarodnici kolonisti dobijaju veća imanja nego što su oni sami imali. Demografski ciljevi procesa i problemi albanskih familija koje nisu posedovale zemlju imali su za rezultat pregovore između Turske i Srbije oko iseljavanja preostalih Albanaca bez zemlje u Tursku. Turska strana smatrala ih je za “Muslimane Turke”. Sporazum je potpisan 1838, što je omogućilo njihovo preseljenje u Tursku, ali ovo nikada nije sprovedeno, jer je izbio Drugi Svetski Rat.

U periodu između dva svetska rata, Srbija je putem takozvane “agrarne reforme” koristeći nedostatak tapija, preuzela oko 400 hiljada hektara zemlje Albanaca i dala slovenskim kolonistima i pravoslavnim manastirima. U ovom periodu, na albanskoj zemlji bilo je smešteno oko 15 hiljada slovenskih porodica sa 75 hiljada stanovnika. Kao rezultat ove eksproprijacije, 250 hiljada Albanaca je bilo primorano da se iseli iz svojih krajeva u Tursku. U leto 1938. potpisana je jugoslovensko – turska konvencija o iseljavanju Albanaca u Tursku, kojom se predviđalo da se u Tursku iseli oko 400 hiljada Albanaca, ali zbog promene političke situacije u Evropi ova Konvencija nije sprovedena.

[Rexhepi, Fehmi i Frashër Demaj. Historia 5.Prishtinë: Libri Shkollor, 2013, str. 80-81; Rexhepi, Fehmi. Historia 9. Prishtinë: Libri Shkollor 2013, str. 62-71, 76-78; Bajraktari, Jusuf, Fehmi Rexhepi i Frashër Demaj. Historia 10. Prishtinë: Libri Shkollor, 2011, str. 101, 127-130; Rexhepi, Fehmi i Frashër Demaj. Historia 11. Prishtinë: Libri Shkollor 2013, str. 131-137; Bajraktari, Jusuf i Arbër Salihu. Historia 12. Prishtinë:Libri Shkollor 2013, str. 184 -86.]

Što se tiče eksproprijacije i iseljavanja Albanaca i kolonizacije Srbima, ovi udžbenici govore samo o “agrarnoj reformi” u celoj Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca, i jedina konkretnija stvar koju navode je da je od nje “dobilo zemlju oko 500 hiljada seoskih porodica”.

[Đurić, Đorđe i Momčilo Pavlović, Istorija 8. Beograd: Zavod za udžbenike, 2010, str. 74, 103; Đurić, Đorđe i Momčilo Pavlović. Istorija 3. Beograd: Zavod za udžbenike, 2010, str. 95, 96, 124, 155.]

Što se tiče agrarne reforme i iseljavanja, u periodu između dva svetska rata, Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca imala je za cilj da izmeni etnički sastav stanovništva na Kosovu. U tom cilju je koristila takozvanu agrarnu reformu za razgradnju stare osmanlijske imovine, koja je trebalo da bude podeljena lokalnim seljacima. Veliki deo ove zemlje, uključujući i zemlju kačaka, uglavnom je dat kolonistima iz Srbije, kao i srpskim vojnicima i dobrovoljcima. Međutim, iz raspodele ove zemlje nisu bili isključeni ni domaći seljaci, uključujući i Albance. Pošto je najveći deo zemlje dat srpskim kolonistima, domaći Srbi izrazili su spremnost za zajednički front sa Albancima protiv njih.

Noel Malkolm, koji citira srpske, albanske i strane autore, navodi da je eksproprijisano 200 hiljada hektara, od kojih je polovina data kolonistima – te da je na Kosovu naseljeno više od 13 hiljada porodica sa oko 70 hiljada članova. Noel Malkolm navodi da se pretpostavlja da se broj Albanaca i drugih muslimana sa Kosova raseljenih između dva svetska rata kreće između 90 i 150 hiljada.

Sporazum između Jugoslavije i Turske bio je zaključen jula meseca 1938. godine o iseljenju oko 40 hiljada porodica u Tursku tokom perioda 1939 – 1944, ali je izbijanje Drugog svetskog rata onemogućilo njegovo izvršenje. Sporazum zvanično govori o “repatrijaciji” “turskog muslimanskog” stanovništva, ali je bilo jasno da će iz zona preciziranih u njemu, najveći deo iseljenih biti Albanci. Strani autori pominju broj od 200 hiljada, odnosno 400 hiljada i dodaju da je najveći deo njih trebalo da budu Albanci. Međutim, sporazumu između Jugoslavije i Turske nisu se protivile samo žrtve i njihovi sunarodnici, već je on podstakao i 65 studenata sa Kosova, od kojih 56 Srba i Crnogoraca, jednog Turčina i osam Albanaca, da rasturaju po celom Kosovu, ali i po stranim ambasadama u Beogradu, ilegalne letke, kojima je ovaj plan osuđivan.

[Malcolm, Noel. Kosovo – A Short History. London: Pan Macmillan, 2002, str. 258-288; Schmitt, Oliver. Kosova: histori e shkurtër e një treve qendrore ballkanike. Prishtinë: Koha, 2012, str 143 – 160; Schmitt, Oliver. Shqiptarët – një histori midis Lindjes dhe Perëndimit. Tiranë: K&B, 2012, str 168-179; Bartl, Peter. Shqipëria – nga mesjeta deri sot. Prizren: Drita, 1999, str. 170 – 207. Judah, Tim. Kosova- Luftë dhe Hakmarrje. Prishtinë: Koha, 2002, str. 41 – 42; Fisher, Bernd. Mbreti Zog dhe përpjekja për stabilitet në Shqipëri. Tiranë: Çabej, 2000, str. 29 -51; Schwartz, Stephen. Kosovo: Background to a War. London: Anthem Press, 2000, str. 75.]