16. Građanski otpor krajem 80-ih godina i tokom 90-ih godina

Godine 1988. bile su demonstracije koje su vodili rudari Trepče koji su protestovali protiv Miloševićevog smenjivanja lokalnih partijskih lidera. Rudari su išli u Prištinu, a njihov broj se enormno uvećao, jer su im se pridružili i drugi radnici i studenti. Rudari su obnovili svoje proteste na početku 1989. godine, tako što su se zatvorili i blokirali unutar rudnika, kako bi iskazali protivljenje u vezi sa pripremama koje je vršio Beograd da bi smanjio ovlašćenja u vezi sa autonomijom Kosova. Održani su i drugi širi protesti. Proglašeno je vanredno stanje. U martu su Skupštinu Kosova opkolile snage vojske i policije, i usvojeni su amandmani na Ustav. Održavani su novi protesti. Nekoliko meseci kasnije, osnovan je Demokratski savez Kosova (Demokratska Liga Kosova – LDK) na čelu sa Ibrahimom Rugovom. Tokom naredne dve godine, većina albanskih narodnih poslanika sastajala se izvan institucija. Oni su usvojili izmenjeni Ustav, proglašavajući Kosovo republikom u sastavu jugoslovenske federacije, a održan je i referendum za nezavisnost. Beograd je odgovorio tako što je otpustio Albance sa njihovih radnih mesta i poslova u državnom sektoru, zabranjen im je rad na univerzitetu, a fabrike su zatvarane. LDK je svoju politiku zasnivao na pasivnom otporu i lobirao je kod međunarodne zajednice za podršku njihovom pristupu u cilju vraćanja regionalne autonomije. Postalo je, međutim, veoma jasno, naročito posle Dejtonskog Sporazuma, da strpljenje oko nedelotvornog pasivnog otpora polako nestaje i da su sve jači zahtevi za nezavisnošću.

Političko rukovodstvo na Kosovu koje je od 1981. do 1989. godine bilo instrument u rukama srpske politike, sa zakašnjenjem je počelo da shvata igru oko ukidanja autonomije. Godine 1989. su izbile opštenarodne demonstracije za očuvanje i unapređenje autonomije. Rudari Trepče su se u znak protesta zatvorili unutar rudnika pune dve nedelje, sa zahtevom da se odbrani nezavisnost institucija Kosova i za razmatranje sudbine Kosova u OUN. Dana 23. marta 1989. godine, Skupština Kosova, opkoljena tenkovima, dala je saglasnost za ustavne promene. Tokom demonstracija protiv promena Ustava, 30 osoba je dalo svoj život. Izolovano je 254 intelektualca i albanskih rukovodećih kadrova. Veoma težak oblik srpske policijske represije bilo je i trovanje sedam hiljada albanskih učenika.

Albanska inteligencija je 23. decembra 1989. osnovala Demokratski savez Kosova, koji se pod rukovodstvom Ibrahima Rugove angažovao za rešenje pitanja Kosova i Albanaca u Jugoslaviji, po principu samoopredeljenja. Kasnije su osnovane i druge partije i Koordinacioni odbor albanskih političkih partija u bivšoj Jugoslaviji, koji je podržavao Kosovo kao nezavisnu i suverenu državu, podržavao zahtev Albanaca u Makedoniji da budu državotvorni element, a za Albance u Preševskoj dolini je tražena autonomija visokog stepena sa pravom ujedinjenja sa Kosovom. U cilju homogenizacije albanskog naroda, pokrenuta je akcija mirenja krvi (pomirenja krvne osvete), gde je pomireno 1200 slučajeva. Dana 2. jula 1990. godine, Skupština Kosova je usvojila Ustavnu deklaraciju o nezavisnosti i jednakosti Kosova u Jugoslaviji, a 7. septembra 1990. godine usvojen je Ustav Kosova. Godine 1991. održan je referendum za nezavisnu i suverenu državu Kosovo. Potom su 24. maja 1992. godine održani su parlamentarni i predsednički izbori. Srpska vlast je proterala albanske učenike i studente iz škola i fakulteta, ali su Albanci organizovali nezavisni sistem obrazovanja po kućama – školama. Takođe, srpska vlast je isterala sa posla hiljade Albanaca i mnogi od njih su bili primorani da emigriraju. Albanci su pod rukovodstvom Ibrahima Rugove ubedili svet da žele slobodu. Svet se uverio da Kosovo zaslužuje slobodu.

[Rexhepi, Fehmi i Frashër Demaj, Historia 5. Prishtinë: Libri Shkollor, 2013, str 99 – 106; Rexhepi, Fehmi, Historia 9, Prishtinë: Libri Shkollor, 2013, str 62 -71, 76 -78; Bajraktari, Jusuf, Fehmi Rexhepi i Frashër Demaj. Historia 10. Prishtinë: Libri Shkollor, 2011, str 199 – 207; Rexhepi, Fehmi i Frashër Demaj. Historia 11. Prishtinë: Libri Shkollor, 2013, str 211 – 221.]

Nema ništa o civilnom otporu krajem 80-tih godina na Kosovu, niti o građanskom otporu tokom 90-tih godina na Kosovu.

[Đurić, Đorđe i Momčilo Pavlović. Istorija 3. Beograd: Zavod za udžbenike, 2010, str. 251 -253; Đurić, Đorđe i Momčilo Pavlović. Istorija 8. Beograd: Zavod za udžbenike, 2010, str. 186 – 187.]

Krajem 1988. godine, stotine hiljada Albanaca protestovale su na Kosovu protiv ukidanja autonomije Kosova od strane Srbije Slobodana Miloševića. Demonstranti su se protivili promenama u komunističkom rukovodstvu Kosova. Štrajk rudara na Kosovu, koji se februara 1989. godine zatvaraju unutar rudarskog okna, bio je sa glavnim zahtevom protiv rušenja autonomije Kosova, i za “bratstvo i jedinstvo i pravedan Titov put”. Nakon ovih štrajkova i protesta, na Kosovu se proglašava vanredno stanje i hapsi se na stotine intelektualaca, profesora i rukovodilaca društvenih preduzeća. Godine 1998. bilo je hapšenje i suđenje bivšem političkom rukovodiocu kosovskih Albanaca Azemu Vlasiju. On se suprotstavljao politici Srbije. Bio je pušten iz zatvora nakon skoro godinu dana.

Uprkos ovim protestima i štrajkovima kosovskih Albanaca, Srbija okončava proces ukidanja autonomije Kosova, kada 23. marta 1989. godine to usvaja i Skupština Kosova sa albanskom većinom. Zgrada Skupštine Kosova bila je opkoljena od strane srpske policije i vojske, sa tenkovima i oklopnim vozilima. Kosovski i srpski udžbenici ne samo da ne pominju da je Skupština imala albansku većinu, već takođe i ne govore o tome da je deset albanskih delegata glasalo protiv ukidanja autonomije iz 1974. godine. Nekoliko meseci nakon ukidanja autonomije Kosova, formiran je Demokratski savez Kosova (DSK) koji, pod rukovodstvom Ibrahima Rugove, za veoma kratko vreme postaje ubedljivo najveća politička partija koja vodi Kosovo.

U martu i aprilu 1990. godine, hiljade kosovskih učenika se šalju u bolnice, direktno iz škola, zbog bolova u stomaku, glavobolje i povraćanja od, kako se u to vreme tvrdilo, masovnog trovanja albanske dece. Kasnije je ekspert toksikologije Ujedinjenih nacija, na osnovu analiza krvi i urina došao do zaključka da je ustanovio prisustvo supstanci sarin i tabun. Godine 1995. je objavljeno da je jugoslovenska armija proizvodila sarin. U nekim delovima Kosova dogodilo se na desetine napada na lokalne Srbe od strane Albanaca, koji su verovali da je njihovu decu otrovala srpska vlast na Kosovu.

Dana 2. jula 1990, podržani i od DSK, poslanici Skupštine Kosova su ispred zgrade Skupštine Kosova u Prištini proglasili Republiku Kosovo “u okviru jugoslovenske federacije”. Nakon ovog proglašenja Srbija ukida sve zakonodavne, izvršne i sudske institucije Kosova. Izbacuje sa posla ogromnu većinu zaposlenih Albanaca, zatvara televiziju, radio, novine na albanskom jeziku, bolnice, fabrike, a albanskim studentima i nastavnicima zabranjuje korišćenje zgrada Univerziteta u Prištini.

Nakon dva meseca, 7. septembra 1990. godine, mnogi od albanskih poslanika Skupštine Kosova tajno su se sastali u Kačaniku i proglasili Ustav Republike Kosovo u okviru Jugoslavije. Godinu dana kasnije, u septembru 1991. godine, organizuje se referendum o priznanju Kosova kao suverene i nezavisne države sa pravom povezivanja sa Jugoslavijom. Organizatori su tvrdili da se 99% onih koji su izašli da glasaju izjasnilo „za“. Tada neslužbena Skupština Republike Kosovo je 19. oktobra 1991. godine promenila Ustav Republike Kosovo i prekinula svaku vezu sa državom Jugoslavijom, ali ovo se ne pominje u udžbenicima u Srbiji i Crnoj Gori, niti u onima na Kosovu i u Albaniji. U ovom periodu, pod rukovodstvom DSK se stvara paralelni sistem u oblastima obrazovanja, zdravstva, finansija, medija, kulture i sporta. Organizuju se predsednički i parlamentarni izbori, a na diplomatskom polju se lobira za internacionalizaciju pitanja Kosova.

Do sredine 90-tih godina, miran pasivni otpor pod rukovodstvom DSK Ibrahima Rugove je bio bez suprotstavljanja. U to vreme, međutim, Adem Demaći, koji je patio 28 godina po zatvorima Titove Jugoslavije zbog angažovanja za ujedinjenje albanskih krajeva pod Jugoslavijom sa Albanijom, pridružuje se Parlamentarnoj partiji Kosova, koja je osnovana na Kosovu 1990. godine. Ova partija imala je za cilj da sprovodi aktivni mirni otpor. Prema Demaćiju, to je bilo potrebno zato što se na Kosovu stvarao sloj nezadovoljnih ljudi zbog politike pasivnog mirnog otpora i taj sloj ljudi je zahtevao oružano rešenje. Demaći nije uspeo u svom nastojanju za organizaciju aktivnog mirnog otpora. Septembra 1996, uz posredovanje Udruženja San Eđidio, Ibrahim Rugova potpisuje sa Slobodanom Miloševićem sporazum o povratku albanskih učenika i studenata u školske i univerzitetske objekte, uzurpirane od strane državnih organa Srbije.

[Maliqi, Shkëlzen. Nyja e Kosovës – as Vllasi as Millosheviqi. Ljubljana: Knjižna zbirka KRT, 1990, str. 254; Malcolm, Noel. Kosovo- A Short History. London: Pan Macmillan, 2002, str. 334 -356; Clark, Howard. Civil Resistance in Kosovo. London: Pluto Press, 2000, str. 58, 70-157; Ismajli, Rexhep, Hivzi Islami, Esat Stavileci i Ilaz Ramajli. Akte të Kuvendit të Republikës e Kosovës – 2 korrik 1990 – 2.maj 1992. Prishtinë: Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës, 2005, str. 7-8, 9-41, 98 – 101, 119 i 141 -142; Gashi, Shkëlzen. Adem Demaqi – biografi e paautorizuar. Prishtinë: Rrokullia, 2010, str. 118 – 140.]