Deportacija Albanaca muslimana iz Niškog sandžaka 1877-1878. godine

Početak Istočne krize zatekla je Albance u zaoštrenim odnosima sa Otomanskom imperijom. Ni jedan od njihovih postavljenih zahteva tokom ranijih decenija nije prihvaćen od strane Visoke porte. Albanija nije uživala nikakva nacionalna prava.

Brelinski kongres je započeo sa radom 13. juna 1878. godine, a na njegovom dnevnom redu je bila revizija San Stefanskog traktata.  Na njemu je učestvovalo šest velikih evropskih sila: Nemačka, Engleska, Francuska, Rusija, Austro-Ugarska  i Italija. Na poziv Velikih sila, balkanske države (Srbija, Grčka, Bugarska, Rumunija i Crna Gora) poslale su u Berlin svoje vladine delegacije, koje su podnele i branile u posebnim seancama Kongresa njihove političke i teritorijalne zahteve. I Albanci, posebno organi Prizrenske lige, podneli su svoje zahteve Berlinskom kongresu.

Na insistiranje Austro-Ugarske je odlučeno da se Srbija ne širi na južnoj strani (u pravcu Novog Pazara, Mitrovice, Prištine, koje je Beč želeo za sebe), već na jugoistočnoj strani, dajući joj teritorije Pirota, Tena, Vranja i Niša; ove su prema San Stefanskom traktatu bile obećane Bugarskoj. Uz podršku Engleske i Francuske, Berlinski kongres je uzeo na razmatranje i zahteve Grčke, koja takođe nije učestvovala u Rusko-turskom ratu. Atina je imala pretenzije da aneksira Tesaliju, Makedoniju, Krit i posebno Epir (Janinski vilajet).

Akademia e shkencave e Shqipërisë, Instituti i Historisë. Historia e popullit shqiptar I (Istorija albanskog naroda I). (Tiranë, Toena, 2002), 134-163.


U ovom periodu se zaoštravaju odnosi između muslimana i hrišćana na Kosovu. Glavni razlog tome je masovno proterivanje muslimana iz okupiranih krajeva iz Srbije, Bugarske i iz Crne Gore tokom 1877.-1878. Takoreći svi muslimani izuzev nekolicine roma bilo je proterano iz regiona Doline Morave, gde je bilo na stotine albanskih sela, kao i veliki postotak albanskog stanovništva u gradovima Prokuplje, Leskovac i Vranje.

Jedan srpski učitelj iz Leskovca će se kasnije prisećati kako su muslimani proterivani decembra 1877. godine po velikoj hladnoći: „Duž puta, na Grdeličkoj klisuri, do Vranja i Kumanova, mogli su se videti leševi, ostavljena deca i smrznuti starci usled ciče zime“.

Iako nedostaju tačne brojke, jedna savremena studija dolazi do zaključka da je u celom tom regionu bilo 110. hiljada Albanaca. Krajem 1878. godine, predstavnici zapadne diplomatije su izveštavali da je u Makedoniji bilo 60. hiljada izbegičkih muslimanskih porodica, „u vanredno dobrom stanju“, a 60.-70. hilada albanskih izbeglica iz Srbije je bilo razmešteno po celom Kosovskom vilajetu. Albanski trgovci, koji su vršili nastojanja da ostanu u Nišu, bili su podvrgnuti  hajci ubica, a njihova imovina je prodata za 1% od njene vrednosti. U peticiji iz 1879. godine, grupa izbeglica iz Leskovca se žalila da su njihove kuće, mlinovi, džamije i tekije bile srušene, a materijal iz tih ruševina, kamen i drvo, je bio prodat. „Tako da ako se mi budemo vratili na naša ognjišta, nećemo imati gde da se vratimo“.

Svi ovi došljaci su nazivani muhadžirima, koja je uobičajena muslimanska reč za izbeglice. Ukupan broj njih koji su se smestili na Kosovu nije precizno poznat: pominju se brojke od 20. do 50. hiljada za Istočno Kosovo, a vladalac vilajeta je dao brojku od 65. hiljada osoba 1881. godine, od kojih su se neki nalazili u Sandžaku Skoplja i Novog Pazara. Polazeći od neke približne procene, može se doći do brojke od 50. hiljada muhadžira, koja bi bila razumna za period 1877.-78., a koji su se smestili u albanske teritorije.

Noel Malkolm. Kosova – Një histori e shkurtër e një treve ballkanike. (Kosovo – Kratka istorija jedne balkanske teritorije). (Prishtinë, Koha, 2011), 300-301.


Kako San Stefanski traktat, tako i Berlinski traktat su doneli odluke da se terirtorije nastanjene Albancima dodele drugim državama. Nesposobnost Porte (Osmanlijske Vlade) da obezbedi interese teritorije na kojoj je 70% stanovništva bilo  muslimansko i opšte uzev verno, je dovelo do toga da se Albanci ne samo organizuju za odbranu tih teritorija, već i da razmotre stvaranje autonomne administracije, jednake onoj u Srbiji ili Dunavskih kneževina. Kako se i predviđalo u Berlinskom traktatu, avgusta 1878. godine Velike sile su osnovale komisiju za određivanje tursko-crnogorske granice. One su očekivale da Porta (Osmanlijska Vlada) nametne bez ikakvih nedoumica ove odluke domaćem stanovništvu, ali osmanlijske trupe u regionu nisu bile toliko jake da to i ostvare.

Barbara Jelavich. Historia e Ballkanit – shekulli i tetëmbëdhjetë dhe nëntëmbëdhjetë /Istorija Balkana – osamnaesti i devetnaesti vek. (Tiranë, Përpjekje, 1999), 337.


JADNI MUHADŽIRI GDE TO IDU

Šta je gorama što odjekuju,
jadni muhadžiri gde to idu
po kiši u po snegu,
deca im u ruke umiru,
5 Ni jedan put ne može proć’
Ko je Albanac i milosti ima
muhadžirima utočište pruža
pali vatru i večeru im sprema,
dobro im postavlja krevet za san mirni
10 otkad su izašli iz kuće crne,
nisu imali hleba koji se peče u pepelu,
ni čerepa, ni kacije,
Šeh Ahmet je poslao poruku:
-Meni srce naređuje
15 muhadžire u pesmi da opevam.
kud su bežali, kud su pošli.
-Ti kralju, kažu muhadžiri,
ti kralju, kralju mlađahni,
prodade Bosnu i Rumeliju
20 jel vidiš šta deci uradiše?
Pobiše nas sve jadnike,
deca nam se sva smrznuše,
bosi i goli po snegu i kiši…
(Narodna pesma)


Pitanje imovine izbeglih i primena Člana 39. Berlinskog kongresa

-Vlasnici Albanci, čerkezi i drugi koji su napustili svoje mesto boravka su imali pravo da uz dozvolu država (Kneževine Srbije i Osmanskog carstva) lično odu i pred lokalnim srpskim vlastima pokrenu proceduru  prodaje svoje imovine na sledeći način:

-Vlasnici Albanci i drugi mogli su opunomoćiti neku ovdašnju osobu (Srbina ili nekog drugog) da izvrši prodaju njihove imovine (u početku su tako postupali oni koji su bili ostali i neki Albanci, Turci i drugi, uglavnom feudalnog staleža, koji bi posredovali za prodaju imovine, za davanje zemlje pod najam itd.)

– Ako vlasnici ne žele da otuđe ili prodaju svoju imovinu, oni mogu da je koriste dajući je nekome pod zakup da je obrađuje, ka ošto je predviđeno ugovorom između te dve osobe, a da se vlasniku muhadžiru šalje odgovarajuća suma novca.

Kao što se može videti iz ovih podataka, sa teorijske tačke gledišta bila je dobro regulisana primena gore navedenog Člana 39., ali kada je počela njegova politička primena, onda su iskrsle teškoće i komplikacije, tako da pomenuti član uopšte neće biti primenjivan.

Sabit Uka. Shpërngulja e shqiptarëve nga Serbia Jugore më 1877-1878 dhe vendosja e tyre në Rrafshin e Kosovës. /Iseljavanje Albanaca iz Južne Srbije 1877-1878 i njihovo nastanjivanje u Kosovsku ravnicu/. (Prishtinë, Zëri, 1991), 7. 


Albanci muslimani su sve do 1878. godine živeli na području Leskovca, Vranja, u Pešteru blizu Sjenice i u dolini južne Morave. Kao plaćenici Otomanske imperije takozvani nizam. To je bila turska pesadija plaćenici i basibozluk to je bila pljackaska strana. Vasa Čubrilović piše da su oblasti ProkupljaKuršumlije i Leskovca, sve do Niša, nazivane “Toplički Arnavutluk”. Srpsko-turski rat 1876-1878. godine je vođen u oblasti Niškog sandžaka, uključujući njegove jugozapadnom delove naseljene Albancima. Albanci su cinili deo Otomanske pesadije nizam i selili su se za vojskom, nisu imali stalno mesto boravka. Srpska vojska je potisnula i naterala ih da napuste svoje domove i odu.[12] Poverenik na srpskoj granici, Englez Džon Ros zabeležio je sledeće: “Gotovo svo stanovnišvo zapadnog dela Niškog sandžaka, koji je predat Srbiji, bili su Albanci muslimanske veroispovesti … Svi oni su izbegli u Kosovski vilajet, napuštajući čitavu zemlju.

Nakon završetka rata i priznavanja nezavisnosti Kneževine Srbije 1878. godine, članovima 35 i 39 Berlinskog ugovora je jasno istaknuto da u novopripojenim krajevima muslimani i hrišćani treba da uživaju jednaka građanska i politička prava i slobodno raspolažu svojom imovinom. Međutim, u Srbiji dolazi do masovnih prisilnih iseljenja muslimanskog stanovništva iz novopripojenih krajeva (prvenstveno iz Topličkog okruga, nekada naseljenog Albancima) i spaljivanja albanskih sela i gradskih četvrti. Posto su se Albanci kao pripadnici Otomanskog nizama povukli sa ostatcima porazene Otomanske vojske. Svi Albanci koji se nisu bili povukli, kao i svi njihovi povratnici sa turske teritorije, iseljeni su nastojanjem srpskih vlasti odmah po zaključenju Berlinskog ugovora 1878. Srpski autori navode da oko 30.000 do 40.000 izbeglih i prognanih Albanaca iz Kneževine Srbije prelazi u Otomansko carstvo, gde se naseljavaju uglavnom na području Kosovskog vilajeta. Albanski autori procenjuju broj Albanaca izbeglih u Kosovskih vilajet 1878. godine na oko 60.000. Engleski konzul Geuld je razgovarao sa gradonačelnikom Prištine, koji se žalio na nevolje sa izbeglicama iz Niša, Leskovca i drugih gradova, navodeći da ih je oko 90,000-100,000 izbeglo u Prištinu.[20] Zbog nepoštovanja Berlinskog ugovora Albanci su uputuli diplomatskim predstavnicima velikih sila peticiju u kojoj se kaže:

…Situacija je teška u svim aspektima života. Izgubili smo sve što smo imali… Srpska vlada se ne pridržava Berlinskog ugovora; konfiskovala je našu imovinu, oduzela nam je svu živinu, letinu i ostalo, stoga pitamo velike sile da se umešaju u zaštitu naše imovine.[21]

„Pitanje iseljenja Albanaca nije osvetljeno do danas, a srpski režim je prisilio na iseljenje i one Albance koji nisu otišli tokom ratova 1877-1878, pa čak i one koji su se vratili na svoju zemlju nakon što je rat završen.”

Jovan Hadživasiljević

Ova politika “čišćenja” novooslobođenih krajeva naišla je na opoziciju u Srbiji, čak i u vojnim krugovima. Mnogi srpski autori (Hadži-Vasiljević, Milićević, Spasić, Bogdanović, itd.) su pisali protiv progona Albanaca i mera koje su protiv njih preduzete. Protiv iseljavanja Albanaca se usprotivio i komandant Šumadijskog kora, general Jovan Belimarković, koji je izjavio da su Albanci “dobri i radni ljudi”, te da ih on ni po cenu ostavke neće iseljavati. On se takođe pozivao na proklamacije u kojima je Albancima bila data reč da ih srpske vlasti neće dirati. Belimarkovića su podržali i neki drugi komandanti. Predsednik srpske vlade Milan Piroćanac je povodom izgona Albanaca izjavio: “ako bismo ih ostavili ovde, zadali bi nam nevolje”.

Jovan Hadži-Vasiljević kao glavne motive srpske države za ekspatrijaciju Albanaca navodi: 1) stvaranje nacionalno čiste države, 2) sprečavanje Porte da povrati zemlje naseljene Albancima, 3) stvaranje povoljnijih okolnosti za prodor na Kosovo i 4) stvaranje mira i bezbednosti u regionu.

Po proterivanju Albanaca iz Topličkog okruga, na njihovu zemlju su doseljeni kolonisti iz Crne Gore, Sjenice, Vranja, Kosova, Peći, itd.

Balkansko poluostrvo i Južnoslovenske zemlje (1. deo); Vasa Čubrilović, Politički uzroci na Balkanu od 1860-1880, GGD, So.C VI, Tom XVI, Belgrade, 1930, str. 43; Dr Sabit Uka, Dëbimi me dhunë i shqiptarëve nga Sanxhaku i Nishit (1877-1878) (Nasilna ekspatrijarcija Albanaca Niškog sandžaka (1877-1878), ASHAK, Priština); Nikola P. Ilić, Vojne operacije srpske vojske za oslobođenje Leskovca od Turaka 1877 godine; Jovan Ristić, Diplomatska istorija Srbije (1875-1878), knjiga II, deo II, Beograd, 1898, str. 256-264; Vaso Cubrilovic, Expulsion of the Albanians (1937)Knjiga o KosovuČedomir Popov, Velika Srbija – stvarnost i mit; Skender Rizaj, Gështja e muhaxhirëve 1875-1881 (Pitanje muhadžira 1875-1881) ; Shpërngulja e shqiptarëve gjatë shekujve (Emigracije Albanaca tokom vekova), Priština, 1992, str. 156-157; Sabit Uka, Dëbimi me dhunë i shqiptarëve nga Sanxhaku i Nishit (1877-1878) (Nasilna ekspatrijarcija Albanaca Niškog sandžaka (1877-1878)), pp. 110-11; Sabit Uka, Vendosja dhe pozita e shqiptarëve në Kosovë, 2, Priština, 1994, str. 25; Jovan Hadživasiljević, Arbanaska liga, Beograd, 1909, str. 11; Isterivanje Albanaca i kolonizacija Kosova I (Istorijski institut u Prištini); J. Hadži-Vasiljević, Arban. liga, 1-2, 11-14.; Dženana Efendić Semiz, SRPSKA AGRARNA REFORMA I KOLONIZACIJA 1918. GODINE; DASIP, fund of Yugoslav Kingdom Legation in Ankara, 1941; Dr Branko Babić, Politika Crne Gore u novooslobođenim krajevima 1912-1914, Titograd, 1984, str. 267-277.


Opšti pregled stanovništva u Sandžaku Novog Pazara

Nove srpske teritorije stečene tokom 1877/1878


Faksimili mape Ruske Enciklopedije koja pokazuje realne granice Srbije 1817. godine


Vilajet Kosova 1881-1912

Džamija u Jagodini izgrađena 1555, srušena 1928 godine

Tvrđava u Nišu 1878 godine

Pirot, koji se u to vreme zvao Sheherkoy, bio je nastanjen i albanskim stanovništvom.

Niš pre 1877 godine je imao  2000 albanskihi turskih  kuća sa oko  30.000 stanovnika i 3500 hrušćanskih kuća.

Leskovac pre 1877 godine je imao 1000 albanskih i turskih kuća i 2500 hrišćanskih kuća.

Albanske kuće, od kojih su većina bila spaljene ili srušene.

Imao je 67 sela sa 1571 albanskih kuća i veoma malo srpskih.

Deportacija muslimanskih izbeglica iz Soluna

Stanovnici muhadžiri. Muškarac (sedi u sredini fotografije) je pridošlica iz sela Pestreš (Toplica)

Proterane albanske porodice na putu za Tursku

Albanska muhadžirska porodica iseljena u Tursku

Porodica Sejdi Hysenija iz sela Kapit iz okoline Medveđe



Državna agencija Arhiva Kosova. Proterivanja Albanaca iz Niškog sandžaka 1877-78. Priština, 2018. Elektronska knjiga, link: http://asha-ks.net/repository/docs/Katalogu_WEB.pdf

Politički razvoji na Balkanu 1812-1919

Georges Castellan. Histori e Ballkanit /Istorija Balkana/. (Tiranë, Çabej, 1991), 256.