Kosova gjatë sundimit nën Mbretin Dušan

           Zhvendosja e këtij kufiri tutje kah jugu është vepër e mbretit Milutin [1282-1321]. Me ndihmën e operacioneve të tij luftarake më 1282 dhe 1283 Serbisë definitivisht iu bashkangjit e tërë treva e Kosovës, e po ashtu edhe tërë Maqedonia e Veriut deri tek vija, e cila, e tërhequr nga perëndimi në lindje, përfshin qytetet Dibër dhe Kiçevë, Veles, Shtip, Velbuzhd dhe Zemln, që do të thotë që në shtetin serb u gjetën jo vetëm Shkupi me qytetet e përmendura bizantine porse edhe zonat e mëdha siç janë Pollogu, Poreçi, Zhegligovë, Pijanec. Në territorin e Shqipërisë, në duart e Milutin-it bie Durrësi më 1296, por zona rreth Krujës mbetet jashtë duarve të tij; vetëm se në vend të mbretërisë së rrëzuar shqiptare të anzhuinëve, atje për një kohë të shkurtër u vendos pushteti bizantin. Anzhuinët përsëri marrin Durrësin më 1304, por territoret e Shqipërisë veriore mbeten nën Serbi: Karl Valoa më 1308 ia konfirmoi Milutin-it “zonën e Dibrës deri tek lumi i quajtur Mat”, kurse pushtetin e mbretit serb e pranonin kohë pas kohe edhe aristokratët në prapatokë të Durrësit. Duhet të theksohet që momenti religjioz ka luajtur një rol të veçantë për gjasat e vogla të përfshirjes më serioze të Shqipërisë së “vërtetë” në shtetin serb. Shqipëria veriore e pjesërisht edhe ajo qëndrore ka qenë tradicionalisht tokë katolike. Zona e Shkodrës ishte e mbuluar me një rrjet të episkopive të vjetra latine: Shkodra, Pilot, Drivast, Svaç. Papa Jovani XXII madje organizoi më 1319 edhe një lëvizje kundër Serbisë, duke u thirrur në detyrën fetare që të përmbyset pushteti i “mbretit përçarës”….

Mbreti serb Dušan [1331-1346, mandej car deri më 1355] e vazhdon këtë politikë me një hov dhe sukses më të madh, por së pari u desh të thyej rezistencën e aristokratëve të Zetës, të bashkuar në kryengritjen e vitit 1332 me feudalët shqiptar në krye me. Statusi politik i Shqipërisë së veriut në shtetin serb qysh nga Nemanja dhe Stefani i Parakurorëzuar ka qenë i zgjidhur në kuadër të statusit të Zetës si zonë me të cilën qeveris trashëgimtari i fronit sipas të drejtës së lindjes. Kështu që historia e Shqipërisë veriore në kohën e Nemanjić-ëve është në fakt historia e Zetës. Kryengritjen e feudalëve të shqiptarëve të veriut dhe atyre të Zetës Dušan-i e shoi pa vështirësi të mëdha kështu që i fitoi duart e lira për ofensiva të gjëra ndaj Bizantit. Pothuajse tërë Shqipërinë, përveç Durrësit, i cili definitivisht mbetet nën pushtetin e Anzhuinëve, Dušan-i e pushton qysh në fushatën 1342/43: u pushtuan qytetet Berati, Janina, Kruja e më vonë edhe tërë pjesa e mbetur e Shqipërisë me Epirin. Serbia zgjerohet edhe larg në jug, deri tek Etoli në Heladë; në juglindje kufiri i Serbisë u zhvendos gati se deri tek gryka e Meste-s gjegjësisht deri tek qyteti i Krishtopojës. Pushtimet e mëdha të Dušan-it nisën edhe valën e parë të migrimit të madh të shqiptarëve në jug, kah Epiri.

Shqiptarët gjatë viteve të pesëdhjeta të shekullit XIV në numra të mëdhenj vendosen në Epirin grek deri tek Arta e pjesërisht edhe në Thesali. Sido që të jetë, kombinimet e ndryshme evropiane për aktivizimin e shqiptarëve kundër Dušan-it [për shembull, në letrën e Kryepeshkopit Guillaume Adam mbretit francez Filipit VI më 1332, ku shqiptarët mendohen si faktor jostabiliteti të brendshëm të shtetit serb] nuk mundën të realizohen, sepse feudalët shqiptar gjetën interesin e tyre në mbështetjen e politikës pushtuese të mbretit dhe carit Dušan ndaj tokave greke. Përkundër pritjeve të vëzhguesve latin, ata kanë qenë një faktor tejet aktiv i programit imperialist të Dušan-it. Shpjegimi për këtë orientim në dukje proserb të aristokracisë shqiptare qëndron në vetë organizimin feudal të shtetit serb, në të cilin, pavarësisht përkatësisë kombëtare, mund të arrihej tek një reputacion i madh politik dhe fuqi ekonomike. Edhe në kohën e mbretit Milutin, lordët feudalë shqiptarë u bënë pjesë e rendit feudal të shtetit serb me titujt dhe përfitimet e një famullitari, duke apo kaznac. Në mbretërinë e Dušan-it tokat shqiptare dhe fisnikët shqiptarë përfshihen pa asnjë ndarje dhe diskriminim në sistemin hierarkik feudal. Pas pushtimit të Krujës, Dušan-i ia konfirmoi këtij qyteti privilegjet e tij të vjetra. Një moment i rëndësishëm nga këndvështrimi i ligjit shtetëror është se në titullin perandorak të Dušanit, shqiptarët paraqiten përkrah serbëve, grekëve dhe bullgarëve [“perandori dhe autokrati i Serbëve, Grekëve, Bullgarëve dhe Arbanasëve” – në statutin e vitit 1348].Me këtë është legjitimuar fakti që shqiptarët si popull përfshihen në përbërje të mbretërisë si element i barabartë i saj. Pas vdekjes së Dušanit [1355] feudalët shqiptarë mbeten faktor i rëndësishëm ushtarak dhe politik në trevat e zotërinjve të pavarësuar, Simeon Nemanjić-it-Paleologut dhe Toma Preljubović-it. Përndryshe, procesi i pavarësimit të zotërinjve feudal në kohën e shpërbërjes së mbretërisë së Dušan-it, siç do të shihet, rrjedh edhe në territorin e Shqipërisë, ku gradualisht formohen zona nën pushtetin e dinastisë së fiseve të mëdha, Topiajve, Dukagjinëve, Arianitëve, Kastriotëve dhe të tjerëve.

Gjatë tërë kësaj kohe mund të vërehet ndryshimi i qartë në pozitën e Kosovës në raport me tokat veriore shqiptare. Është një situatë tejet e veçantë, në fund të fundit, e atyre territoreve tjera në Shqipërinë e mesme dhe jugore që Milutin-i dhe Dušan-i ia bashkangjesin Serbisë. Kosova dhe trevat tjera në kufirin lindor dhe jugor të Serbisë ndaj Maqedonisë bizantine hyjnë në përbërje të shtetit serb të Nemanja-s, si toka serbe në aspektin etnik. Prandaj ato jo vetëm që menjëherë janë integruar politikisht, ekonomikisht dhe kulturalisht, porse menjëherë pas bashkangjitjes u bënë zona kryesore të gjithë jetës shpirtërore dhe në përgjithësi jetës kombëtare, një bazë e sigurt për bashkim dhe rrumbullakësim të mëtutjeshëm të territorit nacional serb. Për dallim prej kësaj, Shqipëria veriore është, sipas vështrimeve të shumë historianëve, një hapësirë e një simbioze tejet të veçantë të serbëve dhe shqiptarëve, me popullatë të përzier, me një prani të theksuar të elementit romak, me grupe etnike të blegtorëve, që janë shënuar përhershëm me një shkallë të caktuar të izolimit dhe vetëqeverisjes. Për këtë arsye integrimi i Shqipërisë veriore [në trevën e Shkodrës, në derdhjen e Drinit dhe Fanit] është zbatuar nën kushte krejtësisht specifike. Ai, para së gjithash, nuk është përcjellur me serbizimin e popullatës shqiptare. Gjatë tërë kohës së Serbisë së Nemanja-s, Shqipëria veriore nuk ka treguar kurrfarë aspiratash kah ndarja apo pavarësimi. Këto tendenca u panë, përkundrazi, në zona të tjera shqiptare në jug të lumit Mat. Edhe kur bëhet fjalë për disa lëvizje shtetformuese që kërkojnë të formojnë një Shqipëri të pavarur, si Serbia, Bullgaria apo Bosnja, zotërinjtë feudalë në këto treva nuk e pranojnë plotësisht sovranitetin e Serbisë ose të ndonjë shteti tjetër: ata hyjnë në disa marrëdhënie më të ngushta ose më të lirshme, pranojnë pozicione në strukturën feudale të shtetit, por me duar të lira.

Baza e këtyre dallimeve midis Kosovës, nga njëra anë, dhe vendeve shqiptare, nga ana tjetër, qëndron, pra është etnike, në rrethanat specifike etnike të këtyre territoreve. Në Kosovë, popullata tashmë ishte kompakte serbe në kohën e veprimeve të para të shtetit serb drejt kësaj zone në shekullin X, pastaj XI, dhe më në fund, në shekullin XII. Ka shumë arsye për të hedhur poshtë disa teza të historiografisë shqiptare si arbitrare që kolonizimi serb i Kosovës fillon vetëm me zgjerimin e shtetit të Nemanja-s në shekujt XIII dhe XIV. Nuk ka asnjë bazë për të pretenduar ekzistencën e një popullate “autoktone” shqiptare në Kosovë deri në atë kohë: përkundrazi, shpërngulja e serbëve, filloi qysh me shpërnguljen e popujve, përfundoi me vendosjen e përhershme të popullit serb në Kosovë qysh para fundit të shekullit IX. Përveç të gjitha këtyre, toka që serbët e morën atëherë nuk u mor as nga shqiptarët, por nga pronarët bizantinë dhe romakë, ose nga ndonjë popullatë tjetër e varur bujqësore. Ajo që dihet për statusin shoqëror dhe shpërndarjen e blegtorëve shqiptarë në Serbinë mesjetare konfirmon supozimet tona për këto procese në periudhën nga shekujt VII-IX.

Integrimi politik i shqiptarëve në shtetin mesjetar serb u realizua në kuadrin e një sistemi feudal pa diskriminim ndaj aristokracisë shqiptare. Me titujt e tyre të vjetër ose të rinj, privilegje të fituara ose sapo të fituara, me trashëgimi, pronat dhe të drejta të tjera feudale, aristokracia feudale shqiptare, në masën sa kanë hyrë në shtetin serb, ishin një faktor aktiv në atë shtet.

Në titujt e mbretërve dhe perandorëve serbë, siç kemi parë, populli shqiptar fitoi një lloj legjitimiteti shtetëror. Ky legjitimitet u shpreh edhe në të drejtat e autoriteteve shqiptare për të marrë pjesë në punën e autoriteteve më të larta të shtetit serb, kuvendeve serbe. Me zgjerimin e kufijve të shtetit serb në të gjitha zonat greke dhe shqiptare, siç theksohet nga Nikola Radojčić, u paraqit çështja e pjesëmarrjes së Grekëve dhe Shqiptarëve në kuvendet serbe; arkontët grekë dhe shqiptarë edhe morën pjesë në punën e kuvendeve me të gjitha të drejtat e aristokarcisë serbe. Kjo, nga ana tjetër do të thotë që shqiptarët, së bashku me grekët por edhe bullgarët, kanë marr pjesë në miratimin e Kodit të carit Stefan Dušan më 1349 dhe 1354.

 

Ekzistojnë dy kategori të “Arbanas-ve” në strukturën shoqërore të Serbisë mesjetare. Njëra janë shqiptarët si popullsi urbane dhe tjetra – blegtorët shqiptarë, grupi etnik si grup shoqëror. Në rastin e parë, të drejtat ose privilegjet e popullatës urbane shqiptare rregullohen nga dispozitat e përgjithshme statutore, rregulloret e statutit të qytetit. Nuk ka kurrfarë diskriminimi në këtë kategori të popullatës shqiptare në krahasim me një popullsi tjetër urbane jo shqiptare – serbe ose romake ose kombësi të tjera [për shembull, Sasa-t]. Të drejtat dhe detyrimet e tyre përcaktohen nga rendi dhe statusi shoqëror, jo nga përkatësia etnike. Përmenden edhe dekretet autonome rajonale, të cilat në fakt janë të drejta të legalizuara zakonore [Dukagjini, etj.], të cilat janë ruajtur për një kohë të gjatë deri në kohërat më të reja.

Dispozitat pozitive juridike për blegtorët Arbanas në të gjithë shtetin serb gjenden në një seri rregullash të posaçme të kartave të sundimtarit, të cilat do të ngrihen në nivelin e ligjit të përgjithshëm me Kodin e Dušan-it. Këto janë situata të ndryshme kontakti, që do të thotë një marrëdhënie e mundshme juridike, me marrëdhënie me elementin juridik, midis blegtorëve shqiptarë dhe popullsisë bujqësore, banorëve të përhershëm në fshatra. Dy gjëra janë të dukshme këtu: njëra, barazia para ligjit të të gjitha kategorive të popullatës, të gjithë qytetarëve, pavarësisht nga kombësia, dhe tjetra, parimi i demarkacionit të rreptë socio-ekonomik të grupeve individuale të popullsisë në një kuptim feudal. Gjithashtu është e rëndësishme edhe ajo që Arbanas-it janë parë gjithmonë si një kategori e krahasueshme me njëra-tjetrën, me vllehët, të cilët, padyshim, kanë qenë më shumë në numër dhe ka pasur më shumë rregulla ligjore të dedikuara për ta….

Shqiptarët ishin të barabartë në të gjitha të drejtat dhe detyrat ndaj grupeve të tjera të popullsisë, përveç të drejtave dhe detyrave të statusit të veçantë brenda sistemit feudal. Në veçanti, duhet theksuar se parimi i barazisë ishte i zbatueshëm edhe për ta në fushën e ligjit procedural dhe penal. Karta e Manastirit të Shën Jelenës në Vraninë [Liqeni i Shkodrës] përcakton në mënyrë të qartë se të gjithë subjektet e këtij feudali, qoftë serbë, latinë, vllehë apo arbanas, do t’i përgjigjen mbretit për veprën e tyre penale ose dëmin e bërë, dhe parashihet një gjobë unike prej 500 perperë. Po kështu me detyra të përgjithshme ose të veçanta: Arbanasit janë të ngarkuar poaq sa serbët. Në Kartën e Kryeengjëllit të Shenjtë të Aranzhimit të Shenjtë të lartpërmendur të vitit 1348, me të cilën kësaj aristokracie

pasuri mbretërore-të manastirit i jepen nëntë stane Arbanase [vendbanime blegtorësh në bjeshkë], “me të gjitha megjat e vjetra”, Arbanasve u përshkruhej e njëjta “punë” si serbëve: Arbanasit që gjenden në kishë, të bëjnë siç bëjnë serbët dhe të japin një dinar nga odri dhe gjysëm oke grurë”. Karta e Manastirit të Dušan-it të Virgjëresha së Shenjtë Mari në Arhiljevic, me gjasë nga viti 1354, i jep këtij manastiri edhe “fshatin Arbanasi me të gjitha të pronat”, prej nga konkludojmë se lagjja e Arbanasve, nëse me këtë emër nënkuptohet një fshat me shqiptarë tashmë të vendosur përhershëm, vlerësohet si një bashkësi agrare me të drejta të vendosura, e cila as në këtë rast nuk do të vihet në pyetje.

Nga një dispozitë e përgjithshme e Kodit të Dušan-it [neni 81] shihet në mënyrë indirekte që nuk ka territore të lira vllehe apo shqiptare: “Malet që janë në tokën e Mbretërisë sime, ato të mbretërore të jenë të mbretit, ato kishtare të jenë të kishës e të aristokracisë aristokratëve”. Kjo do të thotë që i tërë regjioni malor, e tërë toka e mbuluar me kullosa në parim është e ndarë në prona të mbretit, kishës dhe aristokracisë; nga këtu edhe blegtorët janë “njerëz” të varur nga mbreti, kisha dhe aristokratëve dhe në këtë sistem feudal me plot kuptimin e fjalës Arbanas apo Vllehë të lirë, përveç aristokracisë së lirë arbanase, për të cilën vetëm se folëm. Libri për Kosovën, 1985. Dimitrije Bogdanović (11. Tetor 1930, Beograd – 14. qershor 1986, Beograd) ka qenë historian serb, historian i letërsisë dhe teolog. Është marr me studimin e letërsisë bizantine si dhe studimet patristike.

Dimitrije Bogdanović, Knjiga o Kosovu, 1985.

           Mobilizimi i fisnikëve shqiptarë nuk kishte mundur t’i bënte ballë për një kohë të gjatë sulmeve të përsëritura të serbëve. Brenda vitit 1343 forcat e dushanit kishin arritur të nënshtronin territoret e Arbërit të Hershëm me kryeqendër Krujën. Prej vitit 1346 Stefan Dushani, filloi të quhej “perandor i Romanisë, i Sklavonisë dhe i Arbërisë”, ai aneksoi Epirin, Thesalinë duke krijuar një perandori të re ballkanike, kufijtë e së cilës fillonin nga Danubi e përfundonin në Gjirin e Korintit në Egje. Një numër popujsh të huaj, shqiptarë, bullgarë, grekë, vllehë hynë në përbërje të Perandorisë Serbe.

Në vendet e pushtuara feudalët serbë u pajisën me fonde të mëdha tokësore që iu rrëmbyen popullsisë vendëse. “Arbërit janë të shtypur keq nga zgjedha e padurueshme dhe tepër e rëndë e sunduesve të urryer sllavë… Klerikët poshtërohen dhe persekutohen, fisnikët shpronësohen dhe burgosen” shkruante në një relacion të vitit 1332 Kryepeshkopi frëng i Tivarit, Guljelmi i Adës.

Kodi i Setefan Dushanit, dokumenti kryesor që sanksiononte marrëdhëniet ekonomike, politike e juridike të shtetasve të Perandorisë me pushtetin e carit e të klasës sunduese serbe, përfshonte në e marrëdhënieve feudale edhe bashkësitë e lira fshatare e blegtorale duke i dhënë ato si pronë feudale për manastiret e feudalët serbë.

Duke filluar nga gjysma e dytë e shekullit XIII serbizohen kishat dhe manastiret e Kosovës dhe shumë syresh ndërtohen dhe pajisen me fonde të mëdha tokësore. Shtrirja e shtetit serb në drejtim të Kosovës u shoqërua me ardhjen e kolonëve të rinj nga territoret e Serbisë së mirëfilltë (Rashës). Kapituj të tërë të Kodit të Stefan Dushanit dhe urdhëresa të veçanta parashikonin masa të rrepta si sekuestrim të pasurisë, damkosje, dëbim deri dënim me vdekje për të krishterë katolikë e ortodoksë që nuk pranonin të konvertoheshin në ortodoksinë serbe dhe ripagëzoheshin duke marrë emra sllavë. Këto masa ndikuan në sllavizimin fetar-onomastik në shtresa të caktuara të popullsisë shqiptare.

Pushtimi serb i Stefan Dushanit, i ngarkuar me pasoja ekonomike, shoqërore dhe etnike, ndeshi në rezistencën e ashpër të popullsisë shqiptare. Më 1332 shpërtheu një kryengritje antiserbe në krye të së cilës ishte Dhimitër Suma. Zgjerimi i saj nxiti kryepeshkopin e Tivarit, Guljelmin e Adës të projektonte organizimin e një kryqëzate kundër serbëve, e cila do të mbështetej në kontributin vendimtar të kryengritësve shqiptarë të zonave të Veriut.


Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Instituti i Historisë. Historia e Popullit Shqiptar I. (Tiranë, Toena, 2002), 276-279.

          Stefan Dushani në krijoi më “Kanunin e Ligjeve”, në të cilin thyhej:
Sa për herezinë latine dhe për ata që joshin besimtarët e vërtetë drejt atij besimi, nëse një person i tillë nuk do të ndërrojë besim…do të dënohet me vdekje. Cari ortodoks duhet të zhdukë çdo herezi nga shteti i tij. Pasuria e atyre që refuzojnë të ndërrojnë besim, do të konfiskohet. Priftërinjtë heretikë të besimeve të tjera, të cilët mundohen të bëjnë prozelitë të rinj, do të dënohen në miniera ose do të dëbohen nga vendi. Kishat heretike do të shenjtërohen dhe do të hapen për priftërinjtë e besimit ortodoks…Po të kapet ndonjë prift latin duke u përpjekur që t’i ndryshojë besimin një ortodoksi, ai do të dënohet me vdekje.

Me të mësuar që papa përpiqej të krijonte një konfederatë të të gjitha fuqive kundër turqve, nga dëshira për t’u bërë prijës i kësaj Lidhjeje, ai (Stefan Dushani) bëri sikur përqafoi besimin katolik. Pas kësaj urdhëroi priftërinjtë katolikë të gëzonin liri të plotë në ushtrimin e funksioneve të tyre. I kënaqur me shndërrimin e tij, papa Inocenti VI nisi tek ai dy legatë, të cilët Dushani i priti me ndermet e duhura. Mirëpo, i bindur se mbretëria e tij disamilionëshe do t’i kundërvihej po të përpiqej të ndërronte fenë ai ndaloi legatët që të kryenin shërbesat në gjuhën latine. Papa duke e parë që Dushani e kishte mashtruar, shtyu mbretin e Hungarisë që të hynte në luftë me Dushanin, pasi Dushani u mund dhe u mor si i burgosur ai u shtrëngua që ta pranonte autoritetin e papës. Me të bërë këtë ai u lirua dhe u mbulua me dhurata madhështore.


Edwin Jacques. Shqiptarët historia e popullit shqipar nga lashtësia deri në ditët e sotme. (Tiranë, Kartë e Pendë, 1998), 191-192.

           Duke marrë parasysh mbizotërimin e ortodoksisë serbe, sundimin e serbëve ortodoksë si dhe të gjuhës serbe në Kosovën mesjetare, ka arsye të mendohet se rrjedha e përgjithshme e asimilimit ka qenë në favor të serbëve, me disa dallime të vogla. Shqiptarët pa dyshim kanë prani të vazhdueshme në këtë rajon. Mirëpo, të gjitha dëshmitë sugjerojnë se ata përbënin vetëm një pakicë në Kosovën mesjetare.

Shqiptarët kanë luajtur rol të madh: Ushtria e Dushanit që pushtoi Greqinë e Veriut përbëhej kryesisht nga shqiptarë të cilët po hakmerreshin kundër bizantinëve për shkak të sulmeve të mëhershme kundër trojeve të tyre dhe pas këtij pushtimi pasoi shpërngulja e një numri të madh shqiptarësh për në Greqi.


Noel Malkolm. Kosova një histori e shkurtër e një treve ballkanike. (Prishtinë, Koha, 2011), 90.

           Në mënyrë të veçantë kundër katolikëve bëhej fjalë në nenet 6, 7, 8, 9 dhe 10, ku midis tjerash shkruhej: “Sa i përket herezisë latine, të krishterët të cilët e kanë pranuar azimin, duhej të ktheheshin përsëri në të krishterë. Në qoftë se ndodhet dikush që nuk dëgjon dhe nuk rikthehet në të krishterë [ortodoks], të ndëshkohet siç është shkruar në ligjet e Etërve të shenjtë” [neni 6] (Новаковић, Законик Стефана Душана,11). Kjo dispozitë në mënyrë të qartë pasqyron armiqësinë e madhe që kishte riti pravosllavë ndaj Kishës Katolike. Kisha ortodokse pravosllave, duke e konsideruar ritin e tyre si “mësim i vërtetë apo i drejtë”, në të gjitha nenet në vijim (nenet, 7, 10, 21), nocionin “i krishterë”, në Kodin e Dushanit, e përdorë vetëm për ortodoksët e kishës pravosllave, kurse emri i përbashkët i ritit katolikë për ortodoksët do të jetë “skizmatik” dhe “heretik latin”.

Neni 7 është i lidhur ngushtë me nenin paraardhës dhe kujdesej të luftonte me sukses çdo propagandë katolike: “Kisha e madhe [siç konsiderohej patrikana serbe, Gj.B] të emëroj kryepriftërinj në të gjitha qytetet që të kthejnë të gjithë krishterët që kanë kaluar në herezisë latine, në krishterizëm, dhe t’u japë atyre udhëzime shpirtërore, në mënyrë që secili prej tyre të kthehet në krishterim”, shkruhej në këtë nen, që sipas botuesit të kodit, St. Novakoviq, dhe komentuesit të saj në gjuhën e sotme, A. Solojev, mund të lexohet: “Protopapët e kishave të mëdha duhet të konvertojnë latinët në çdo qytet e fshat” (Соловјев, Законик, 174-177). Nenin 8 drejtohej në mënyrë të veçantë kundër klerit katolik: “Në qoftë se gjendet ndonjë prift latin që përpiqej të konvertonte një të krishterë në besimin latin, le të dënohet sipas ligjit të Etërve të shenjtë”. Lufta kundër katolicizmit, vazhdonte në nenin 9, mbi martesat e përziera në mes të katolikëve dhe pravosllavëve ortodoksë: “Në rast se gjendet një gjysmë besimtar që është martuar fshehurazi me një grua të krishterë [ortodoks], ai mund të pagëzohet në ortodoks; në qoftë se nuk pranon të pagëzohet në ortodoks, t’i merret [largohet] gruaja, fëmijët e shtëpia, kurse ai të dëbohet”. Po ashtu edhe neni 10 drejtohej kundër katolikëve: “Nëse ndodh që të gjendet ndonjë heretik që jeton në mesin e të krishterëve, t’i vihej vula në faqe me hekurin e skuqur (të shëmtohet) dhe të dëbohet, dhe nëse gjendet ndonjëri që e fsheh atë edhe atij t’i vihej vula” (Новаковић, Законик, 153-155).

Në nenet e Kodit shihej qartë se ekzistonte një diferencim etnik. Përdorimi i emrit të veçantë për vllahët dhe arbërorët vjen nga fakti se këto dy grupe ishin të një etniteti tjetër nga sllavët. Këto dispozita nuk vlenin ose nuk zbatoheshin ndaj qytetarëve katolikë të huaj, siç ishte rasti me sasët, raguzanët, kotorrasit etj., të cilët jetonin nëpër qytetet e njohura të Kosovës, që ishin të pasura me miniera. Këta banorë, ndonëse ishin të ritit katolik dhe sipas terminologjisë së Kodit mund të kategorizoheshin si “heretikë latinë”, nuk hynin në këtë kategori, por përkundrazi, gëzonin privilegje të veçanta. Këto privilegje njiheshin kudo në Kod dhe në mënyrë të veçantë përmendën si “banorë me një fe tjetër” [neni 10]. Si të tillë, as nuk ndiqeshin dhe as nuk persekutoheshin, as ata si qytetarë e as kishat e tyre.


Gjon Berisha, hulumtues në Institutin e Historisë në Prishtinë. Arbërorët në Kodin e Stefan Dushanit.

http://www.kallnori.org/2017/07/12/prof-gjon-berisha-arberoret-ne-kodin-e-dushanit/